Monografie Odmiany winorośli Riesling Artykuły - Riesling

Alzacja. Zachodnia flanka

15-12-2008

drukuj

Marek Bieńczyk

Alzacja. Zachodnia flanka

Kadzie drewniane w piwnicy Zind-Humbrecht. | fot. WB

O rieslingu alzackim pisaliśmy już niegdyś w naszym numerze poświęconym temu regionowi (Magazyn WINO 1/2006). Zawsze jednak chętnie do myślenia o nim (i degustowania go) wracamy, gdyż problemy, które stawia, są centralne nie tylko dla rieslinga, lecz dla całego winiarstwa.

Zacznijmy od stwierdzenia, że pozycja rieslinga w Alzacji, jego zachodniej, europejskiej flance, jest nieco inna niż w takich regionach jak Mozela czy Nadrenia. Tam przewaga rieslinga nad innymi odmianami jest wyraźna, tak pod względem ilości upraw, jak pod różnicy jakości między winami, które daje, a tymi z innych odmian. W Alzacji riesling należy do grupy czterech muszkieterów i jego przewaga nad pozostałą trójką: pinot gris, gewurztraminerem i muscatem (a przynajmniej dwoma pierwszymi) nie jest taka duża, a niekiedy wręcz wątpliwa. Jednak dla wielu pozostaje on jednak d’Artagnanem – tym, którego spośród pozostałych muszkieterów ceni się najbardziej za spokój, opanowanie, największą finezję i inteligencję.

Kilka liczb: rieslinga uprawia się w Alzacji tyle samo, co uchodzącego za odmianę dość mało szlachetną pinot blanc – ok. 21 proc. Roczna produkcja to ok. 260 tys. hl, nieco mniej niż pinot blanc. Jeśli uzmysłowimy sobie, że wina oznaczone jako grand cru stanowią tylko 4 proc. alzackiej produkcji, łatwo zrozumiemy, dlaczego półki francuskich supermarketów uginają się pod taniutkimi rieslingami: w istocie gros rieslingów to wina cenowo bardzo dostępne – niestety mocno niekiedy rozwodnione. A to z dwóch względów: stosunkowo wysokiej dozwolonej wydajności z hektara (obecnie 80 hl, czas temu jakiś nawet 120; w przypadku grand cru – 55 hl) i położenia zbyt wielu winnic u podnóża Wogezów, na glebach całkowicie płaskich, napływowych, zbyt żyznych i pozbawionych dobrej ekspozycji. Według Jean-Michela Deissa, jednego z najgłośniejszych winiarzy alzackich, winny tej sytuacji jest używany powszechnie jeden klon rieslinga. „Wyobraź sobie – zwierzał się A. Jeffordowi – że w 1840 r. w Dolinie Rodanu było 140 odmian. Dziś pozostało oficjalnie siedem. W Alzacji ponad osiemdziesiąt procent rieslinga pochodzi z klonu 49: zagubiono całe bogactwo genetyczne”. Jak wiadomo, nieszczęście lat osiemdziesiątych w Alzacji (i wielu innych regionach Francji) polegało na tym, iż dla wielu szczepów (np. dla pinot noir) wybrano właśnie zbyt plenne klony i teraz trzeba czekać cierpliwie, aż krzewy się na tyle zestarzają, że będzie można dokonać wymiany.

Co krok. to siedlisko

Rieslinga uprawia się w obu zwyczajowo wyróżnianych częściach Alzacji: Bas-Rhin i Haut-Rhin. Najciekawsze i najlepsze wina powstają oczywiście w tej drugiej, bardziej prestiżowej, ale w Bas-Rhin jest również kilka sprzyjających rieslingowi siedlisk. W Alzacji nie da się mówić o jednym terroir. Gdyby – zauważa Jefford – Alzacja miała równie długą tradycję co Burgundia, gdyby zaznała dobrodziejstw cysterskiej skrzętliwości, mielibyśmy tu, jak właśnie w Burgundii, kilkadziesiąt co najmniej, jeśli wręcz nie setkę apelacji opartych na różnicach siedlisk. Tymczasem apelacja są w istocie ledwie dwie, a siedlisk co niemiara.

Winnica w alzackim Kaysersberg. | fot. WB

Klasycznym terroir dla rieslinga są granity i łupki, lecz riesling alzacki daje świetne rezultaty na różnych geologicznych koktajlach. Granity wytwarzają grona o dość niskiej kwasowości, przeto wina są niezbyt długowieczne. Najbardziej znane to grand cru Brand i Sommerberg (obfitujące w czarną mikę) – tutejsze rieslingi mają więcej „ciągu” niż te, bardziej mineralne, które pochodzą z siedlisk Schlossberg (to bardzo znane terroir), Frankstein i Winzenberg. Na granitach rieslingi uwydatniają mocno aromatyczną paletę typową dla odmiany. Fantastycznym terroir – niestety, powtórzmy, nie ma go w Alzacji, w przeciwieństwie do Mozeli, zbyt dużo – są gleby łupkowe. Z grand cru Kastelberg powstają wina bardzo długowieczne i mineralne, z wydatną kwasowością, najbliższe w charakterze winom niemieckim. Lepiej zostawić je w spadku niż otworzyć za wcześnie. Gleby wulkaniczne nie uprzywilejowują w sposób szczególny żadnej z alzackich odmian; bazaltowy Rangen de Thann, niejako odkryty przez wielkiego Zinda-Humbrechta, sprzyja wszystkiemu, co zechce na nim rosnąć, ale nie jest to dla rieslinga najlepsze siedlisko. Dobrym jest natomiast wulkaniczne grand cru Muenchberg (w Bas-Rhin, to jedno z nielicznych terroirs mogące konkurować z grands crus z Haut-Rhin). Charakterystyczne są dlań nuty wędzone; wina w młodości bywają dość potężne, sublimują się na starość. Również dobrze riesling spisuje się na glebach żwirowych (grands crus Kessler, Kitterlé), ale nie należy spieszyć się z otwieraniem butelek: wina mają rozbudowaną kwasowość i dojrzewają powoli. Podobnie ma się rzecz w wypadku dość rzadkich gleb wapiennych (najbardziej znany to Rosacker – w jego obrębie leży najsłynniejsza alzacka parcela, Clos Sainte-Hune, monopol Trimbacha; ponadto wymienić warto Steinert i mniej istotny Bruderthal). Tu powstają wina otwierająco się wyjątkowo późno, wina-maratończyki, jak nazywają je Francuzi.

Mniej ciekawe rieslingi, dość potężne w młodości, bez nadzwyczajnej finezji, powstają na glebach marglowo-wapiennych (grands crus Florimont, Hatschbourg, Kirchberg de Barr, Mambourg, Sonnenglanz, Steingubler i przede wszystkim dwa bardzo znane crus – Goldert i Hengst); tym niemniej parcele ma tu kilku czołowych winiarzy alzackich (Josemeyer, Barmès-Buecher), którzy umieją wycisnąć z nich wina poważne. Mieszanka margli, gliny i żwiru jest charakterystyczna dla kolejnych siedlisk, wśród których za wysokiej klasy uchodzą: Geisberg, Alteberg de Bergheim i Altenberg, oraz Furstentum. Wysoka mineralność, świetna kwasowość i kwiatowe bukiety to trzy cechy tutejszych win.

Inny wariant, marglowo-żwirowy, daje wina długowieczne i mineralne tam, gdzie żwiru jest więcej, jak w znanym grand cru Saering czy Vorbourg (wewnątrz tego grand cru mieści się słynne Clos Saint-Landelin, monopol Renego Muré).

Riquewihr, Alzacja. | fot. WB

Nie wymieniam tutaj wszystkich typów gleb; warto jeszcze wspomnieć o grand cru Zinnkoepflé, ciepłym siedlisku wapienno-żwirowym, dającym w młodości wina dość miękkie, i o glebach gliniasto-marglowych, dających rieslingi niewdzięczne w młodości, lecz wielkie po wielu latach; te gleby sprzyjają zwłaszcza winom słodkim. Najbardziej znane siedliska to Schoenenbourg i Sporen.

Mówiąc o alzackim terroir, odwołuję się właściwie do samych grands crus, gdyż doprawdy niewiele innych siedlisk – najlepszym wyjątkiem jest Clos Hauserer w interpretacji Zind-Humbrechta – może rodzić wina frapujące. Oczywiście, od dawna wiemy, że grands crus alzackie są zbyt obszerne i wiele nie zasługuje na tak nobliwe wyróżnienie. Każde z nich podlega lokalnym – a nie regionalnym – regulacjom; dla jednych siedlisk obostrzenia są większe, dla innych mniejsze, lecz i to nie zmienia fatalnego faktu, że w chwili ich tworzenia zakreślono je zbyt szczodrym gestem. Rieslingi z innych miejsc niż grands crus mogą być bardzo soczyste, przyjemne i mieć wobec jakości bardzo atrakcyjną cenę, lecz mimo powyższych zastrzeżeń nie mogą jednak konkurować – oprócz kilku wyjątków – z rieslingami z najlepszych grands crus.

Typu rozmnożenie

Trudno dziś mówić, jak przed laty, o jednym typie rieslinga. W ciągu ostatnich czterdziestu lat zawartość alkoholu wzrosła w rieslingu alzackim średnio o 2%. Z lekkich, kwiatowych, zawsze świeżych, profil przesuwa się coraz bardziej ku winom silnym, bogatym. Stylistyczny rozdźwięk między lekkimi winami z dolnej półki a niektórymi grubasami z wysokiej robi się coraz większy. Riesling w Alzacji osiąga fizjologiczną dojrzałość przy 12% potencjalnego alkoholu, jednak w dobrych siedliskach, gdzie grona dojrzewają lepiej, nie tak wielu winiarzy decyduje się na szybszy zbiór. Na ogół czeka się do 14–14,5% potencjalnego alkoholu, co daje ok. 17–25 g cukru resztkowego przy zatrzymaniu fermentacji na poziomie 13%. Zważywszy, że kwasowość jest mniejsza niż w rieslingach niemieckich, zwłaszcza mozelskich, równowaga nie zawsze bywa dobra. Dobre wina po dziesięciu latach leżakowania, gdy osiągają apogeum, dają sobie ze swym cukrem radę, „zjadają go”, jak powiadają winiarze, bowiem czas wzmaga wrażenie kwasowości. Dlatego trzeba wykazać jeszcze więcej cierpliwości niż niegdyś i nie spieszyć się z otwieraniem win pretendujących do dużej klasy.

Sprawę komplikują niuanse wspomnianych terroirs; na jednych rieslingi „łapią” więcej cukru, na innych mniej – a że informacji o ilości cukru wbrew formułowanym od lat postulatom producenci na etykietach nie umieszczają, bez wstępnej wiedzy nie będziemy świadomi, jakiego rodzaju wino kupujemy. Najlepszym przykładem są wina pań ze wspaniałej posiadłości Weinbach: jedne ich grands crus nie mają cukru, inne mają go w bród. Niektórzy uważają, że po latach rieslingi bez cukru resztkowego są mniej ciekawe niż te z cukrem, choć w młodości wydaje się, że jest odwrotnie; wedle wielu komentatorów wstępny cukier jest konieczny, by po latach wino nabrało złożoności aromatycznej i strukturalnej. Znana jest powszechnie tradycyjna alzacka polemika, która dzieli winiarzy na zdecydowanych zwolenników win wytrawnych (postacią emblematyczną jest tu Trimbach, który, dodajmy, od 2008 r. będzie niektóre swe nowe wina – po przejęciu dodatkowych hektarów – określał jako grand cru, po raz pierwszy w dziejach posiadłości) oraz zwolenników win, jakie da natura i rocznik (postacią emblematyczną jest tu Olivier Humbrecht), w jednym roczniku z cukrem, w kolejnym – w zależności od warunków klimatycznych – bez. Dziś myślę, że byłoby pięknie, gdyby ta polemika trwała jak najdłużej, gdyż znaczyłoby to, że robienie win wytrawnych jest wciąż możliwe.

Pod względem aromatycznym trudno jest rieslingom alzackim rywalizować ze swymi sąsiadami zza Renu, zwłaszcza z rieslingami mozelskimi. Siłą rieslingów alzackich jest rozbudowana struktura, w najlepszych przypadkach oparta na mocnej mineralności, w gorszych tylko na obfitości materii. Dotyczy to tak win wytrawnych, jak otwarcie słodkich (czyli vendange tardive i sélection de grains nobles). Rieslingi niemieckie będą zawsze miały wyższą i rzekłbym, smaczniejszą, kwasowość (co to znaczy smaczniejszą? – ano taką, która sprawia, że po przełknięciu łyku w ustach powstaje mechaniczny odruch ssania, wyciskania z podniebienia resztek smaku), natomiast alzackie mogą osiągać potencjalnie większą złożoność w ustach, budować nie małą, a wielką architekturę. Dzisiaj, gdy mocne niemieckie postanowienie tworzenia najwyższej klasy rieslingów wytrawnych sieje spustoszenie, eliminując rywali w walce o światowy prymat (piszemy o tym obok), zwiększa się możliwość bezpośredniego porównania rieslingów alzackich i niemieckich w tej samej kategorii, ze względu na podobny alkohol i ilość cukru resztkowego. Nie rozstrzygajmy tego korespondencyjnego meczu teraz; to z pewnością jedna z najbardziej chwalebnych konfrontacji w naszej cudownej starej Europie, której riesling jest jednym z duchowych centrów.

Riesling Clos Sainte-Hune: Legenda Alzacji

Rodzina Trimbachów przyznaje, że wciąż ma niewielkie pojęcie, dlaczego riesling z niewielkiego lieu-dit Clos Sainte-Hune jest winem tak kompletnym. Parcela ma raptem 1,3 ha i leży w granicach grand cru Rosacker. Na tym niewielkim obszarze występują obok siebie skały wapienne, piaskowiec, otoczaki i glina. Riesling Clos Sainte-Hune robiony jest przez Trimbachów w stylu określanym jako „prezbiteriański”. Grona są wolno wyciskane, moszcz fermentuje w dużych foudres lub stalowych kadziach przy pomocy selekcjonowanych drożdży. Winifikacja przebiega w warunkach reduktywnych, by nie dopuścić do utleniania. Surowy za młodu Sainte-Hune potrzebuje zazwyczaj wielu lat, by pokazać pełnię swych możliwości.

Najbardziej znani producenci rieslinga w Alzacji

F. E. Trimbach, Zind-Humbrecht, Weinbach, Domaines Schlumberger, Marcel Deiss, Hugel & Fils, Josmeyer, Paul Blanck, André Kientzler, Marc Kreydenweiss, Albert Mann, René Muré (Clos Saint-Landelin), Rolly Gassmann, André Ostertag

Powrót do strony głównej "Riesling"

Tekst ukazał się w numerze 35 (5/2008)